UVOD U STUDIJE PERFORMANSA

Icon

blog kursa “Uvod u studije performansa” na Interdisciplinarnim postdiplomskim studijama Univerziteta umetnosti, Beograd

PRIKAZ KNJIGE “UVOD U STUDIJE PERFORMANSA” (osmo poglavlje”IZVOĐAČKA TELA” A. Jovićević) Jelena Trakilović


• TIJELO I SOPSTVO:

Bez studija performansa ne mogu se zamisliti ne samo studije izvođenja, nego i studije kulture, roda, i savremena filozofija.
BONI MARANKA (američka teoretičarka) ističe da su nekada sve umjetnosti težile muzici kao najsavršenijem obliku stvaranja, a danas teže performansu koji je nova umjetnička , ali i društvena paradigma. Postdramsko pozorište i koceptualni ples se ne mogu zamisliti bez tijela kao osnovnog materilala za izražavanje, ali jedino u umjetnosti performansa umjetnik svoje tijelo teži predstaviti u samotransformaciji i emotivnom sopstvu! Performans umjetnici u današnje vrijeme predstavljaju simboličnu figuru koja je do kraja slobodna da eksperimentiše sa sopstvenim identitetom. Na izvestan način, američki koncept samo-invencije i uspeha, odnosno self-made u društvenom životu blizak je konceptu ready-made u umetnosti. Samotransformacija, igranje različitih uloga u društvenom životu, promena zanimanja, društvenog statusa, plastične operacije, izmišljeni identiteti na internetu, omogućavaju svim ljudima stvaranje novih slika o sebi samima, kao i mogućnost da preoblikuju sopstveni identitet ili da stvarnost prilagode sopstvenoj želji, pa čak da od sebe načine »umetničko delo«. Ovaj kulturalni preokret koji povezuje polje estetskog sa javnim područjem načinilo je od umetnosti performansa gotovo političko pitanje: koncept performansa postao je dio savremenog političkog diskursa, tako da politika i teatralnost sada djeluju kao neodvojive i ključne teme.

BOJANA KUNST smatra da u umetnosti performansa postoji uobičajena filozofska teza koja se prihvata kada se razmatra identitet umjetnika kroz njegovo izvođenje. Koncentracija na sopstvo i tijelo umjetnika počela je kasnih 1960ih godina, kada se pojavio čitav korpus izvođenja koja su takođe mogla da se svrstaju u autobiografski pravac, jer se njihov sadržaj bavio aspektima lične istorije izvođača ili njihovim rodnim identitetom.

Primjeri:
1. VITO AKONČI-Conversion (1970)-spaljivanje dlaka na grudima i skrivanje muškog polnog organa među nogama.

Slijede umjetnici performansa koji prikazuju da bol ima pročišcavajući učinak za anestetizovano društvo.

2. KRIS BURDEN-zatvaranje u ormarić dimenzija 60×60x90, Shooting Piece (1971)-u kome mu je pravim pištoljem raznijet dio ruke, smrtonosni performans Deadman (1972)- u kome on leži u platnenoj torbi na sred prometnog bulevara u L.A.

3. ĐINA PANE-The Conditioning (1972)-ona leži na metalnim šipkama sa 15 zapaljenih svijeća ispodnje. A Hot Afternoon (1977)-u kojem siječe vrh jezika žiletom.

Ovim namjernim ukidanjem estetskog u izvođenju, a naglašavanjem fizičkih patnji za izvođača, smanjivanjem razmaka između izvođača i publike, otvorilo se ne samo pitanje ko je izvođač, već i pitanje pozicije u koju se dovode gledaoci. Publika nije ostajala ravnodušna.
Krajem 1980ih i početkom 90ih godina, postmodernističke teorije kulture i roda još više su razradile teorije tijela i oblike njegove eksploatacije, kao što su pornografija, sado-mazohizam, fetišizam, opsesija seksualnošću i tjelesnom estetikom , kao i druge »muke s polom«, odnosno rodom koje su dovedene do ekstrema utelesnim i video performansima RONA ATIJA, STELARKA, ENI SPRINKL I ORLAN. U svojim autobiografskim, solo izvođenjima STELARK (primjer: u podlakticu je ugradio treću ruku koja se pokretala kontrakciom mišića stomaka i nogu,ili je emitovao sliku sklupturice koju je pomoću endoskopa unio u stomak), RON ETI, MARSEL LI.
ROKA, ENI SPRINKL, proširili su rituale »samopovrjeđivanja« elektronskim pomagalima. Njihovi koncepti se pojavljuju u vidu »tehnički infiltriranih« tijela (Leman), predstavljenih ili kroz »stravične« slike tijela između organizma i mašinerije, spajanjima organskog i mehaničkog, ili posredstvom kompjutera. Ovi izvođači, uz pomoć elektronskih pomagala, prenose spoljašnje impulse na sopstveno tijelo postajući sopstvene marionete. OVIM TEHNO-FANTAZIJAMA SE POMALJA PITANJE IDENTITETA!
Ove teorije i praksa izvođenja uzdrmale su patrijarhalne slike i klišee tela, pretvarajući telo u realni i diskurzivni prostor etičke i političke borbe. H.T. LEMAN pogrešno tvrdi da je savremeni performans, koji je usredsređen na tijelo i sopstvo, »upadljivo ženska stvar«. On navodi kao primer najpoznatije umjetnice performansa: REJČEL ROZENTAL, KAROLI ŠNIMAN, DŽOAN DŽOANS, LORI ANDERSON, i MARINU ABRAMOVIČ, koje su se sve, manje-više okrenule, tematiziranju ženskog tijela, »kao društveno kodiranoj projekcijskoj površini ideala, želja, žudnje i ponižavanja,« dok je feministička kritika muški kodiranu sliku žene činila sve prepoznatljivijom kao konstrukciju i rodni identitet. Ako se pažljivije razmotre pitanja sa kojima su se mnogi od ovih performans umetnica i umetnika bavili, onda se uočava prevazilaženje društvene revolucije koju je zahtevao feminizam, kao i podjednako bavljenje problemima roda, muškarcima i ženama, tako da se ova Lemanova teza može razumjeti kao neka vrsta olake kategorizacije ovog fenomena, pa čak i njihovo potkopavanje.

• TEORIJSKO TIJELO:
U trenutku kada je američka teoretičarka roda i filozofkinja DŽUDIT BATLER objavila svoju knjigu Tijela koja nešto znače: O diskurzivnim granicama pola 1998. godine,prodor nove vrste učenosti i nove vrste naučnica u sam vrh američke akademske strukture već je bio završen. One su dovele u pitanje neutralnost »naučne objektivnosti« u akademskom diskursu koji je neprestano »prevazilazio« svaku subjektivnost, kao i lični, rodni, polni, rasni i klasni identitet i status, upravo zato što je nasuprot ovoj »uzvišenoj« akademskoj neutralnosti stajao svaki umjetnik, naročito izvođač u performansu koji u potpunosti ogoljuje sebe, svoj identitet i tijelo. DERIDA, koji je imao kardinalan uticaj na ove naučnice, prvi je iznio ovaj stav o akademskoj odgovornosti na modernom univerzitetu koji je nužno povezan sa strukturama postindustrijskog društva.
DŽUDIT BATLER jeste umjetnica performansa, ne zbog svog insistiranja na svom izgledu ili otvorenog ispoljavanja svoje seksualne orijentacije, provokativnih javnih nastupa, nego i zbog svog načina pisanja. U knjizi Tijela koja nešto znače, razmatra performans, ne kao umjetnički, već kao kulturalni oblik, redefinišući Ostinov pojam performativa. Ona se u svojoj knjizi usredsređuje na preispitivanje samog pojma ponavljanja koje proizvodi društvene i jezičke stereotipe i norme, kritikujući normativnu snagu jezika koji neminovno proizvodi subjekte koji ga upotrebljavaju. Tijela koja nešto znače jesu materijalna, porozna tijela koja se istovremeno sastoje od materije i diskursa normi, odnosno diskursa koji »normalizuje« i koji je uvek nasilan i opresivan. BATLER vidi performativnost kao odmeravanje diskursa koji ima realnu, a ne simboličku snagu, u okviru određene ideologije. Ovaj diskurs ne formira samo rod, već u velikoj meri i način na koji nastaje pol, istovremeno u tijelu i u diskursu. Prema njoj, poenta je da subjekt »izvodi svoj identitet«, ali ne potpuno slobodno, već pre kao izvođenje »individualnih varijanti« unapred zadatih ili postavljenih scenarija. Identitet nije nikada do kraja sasvim slobodan niti fiksiran, već se konstruiše u određenim društvenim okolnostima. BATLER zaključuje da se performans razlikuje od performativnosti, ukoliko se ona sastoji u ponavljanju normi koje prethode i nadilaze izvođača.
Teorija u izvođačkim umetnostima predstavlja performativni aspekt teorije do krajnje moguće instance, gde se sama umjetnička scena pojavljuje kao poprište javnog, teorijskog rada, što sve više karakteriše noviju konceptualnu i vizuelnu umetnost, kao i dramske komade. S obzirom da je neodvojiva od umjetničkog rada, ovu praksu teorije u izvođačkim umjetnostima najčešće izvode sami umetnici.
Slična opčinjenost »razglobljenim« telima i njihovom mogućnošću pretvaranja u ples, može se uočiti u novom, konceptualnom plesu koji je inspirisan američkom plesnom avangardom 60ih godina. Sažimanje plesa do same suštine…vraća se mehanika pokreta i potencira fragmentacija plesnog vokabulara.

Primjeri:
1. ŽEROM BEL-Žerom Bel (1995)- u kojem 4 gola igrača na tabli su ispisala svoju težinu, visinu, godište…i onda plesom pokazivali mišiće, nedostatke…

2. PINA BAUŠ-Tanzheater-začetnik postmodernog plesa početkom 1980.


• POSTDRAMSKO TIJELO:
Istorija postdramskog pozorišta može se takođe čitati kao istorija pokušaja da se tijelo pokaže kao forma lijepog, ali istovremeno da se razotkrije i poreklo njegove idealne ljepote u nasilju drila, u kojima se iluzija izvođenja jednostavno ne ukida, već se omogućava da postane vidljiva. U takvoj istoriji postdramskog pozorišta, važno mesto zauzima flamanski reditelj i koreograf, JAN FABRE, jer se u središtu njegovih velikih predstava nalazi postupak formalizovanja odnosa prostora pozornice i tela. U njegovim predstavama, tela funkcionišu kao mehaničke aparature, koja uvek ponavljaju iste procedure (oblače se, svlače, plešu…) na naglašeno mehanički i repretitivan način. Upravo ova serijalnost, ponavljanje i simetrija bude osećaj za sitne razlike tela i aure plesača i glumaca, njihovo prisustvo i način kretanja. Težnja za perfekcijom ukazuje na njenu nedostižnost, kao i na nemoć i slabost tela.

Primjer:
JAN FABRE-Moć pozorišnih ludosti (1980)-u kojoj su izvođači neprestano trčali u mjestu do potpuno iscrpljivanja, izgovarajući značajne datume iz istorije pozorišta i imena reditelja i autora; plesači su stalno morali da podižu plesačice i nose ih preko pozornice, što ih je dovodilo u stanje totalne fizičke iscrpljenosti. Agresija koja se nanosila tijelima, uniformisanje koje negira individualno tijelo uživanja i osjećaja u korist funkcionalnog tijela za rad i ples. Ono što je bilo tradicionalno prepušteno isključivanju i potiskivanju izašlo je na vidjelo kada je opipljiva granica estetskog formalizovanja, a time i granica između estetskog i realnog tijela, počela da se briše.
Predstave JANA FABREA pripadaju korpusu prakse i teorije izvođenja koje se bave izvođačkim konstrukcijama ljudskog tela u širokom spektru umetničkog izvođenja od postdramske prakse do neokonceptualne umjetnosti!

Ekstremne predstave koje koriste ljudsko tijelo kako bi emitovale radikalne političke i društvene poruke do tačke u kojoj politička funkcija izvođenja postaje radikalna kritika forme i sadržaja umjetničkog izvođenja i političke moći.
Primjer:
1. REJČEL ROZENTAL- Autobiologija (ekoperformans)-analogija između starenja zemlje, starenja njenog tijela i Hane Vilke koja je na fotografijama zabeležila sve stadijume svoje bolesti.


• ANTROPOFANIJA:

Za razliku od modernizma u kome se tijelo koristilo samo kao znak, u postmodernizmu i kasnom modernizmu, značenje ogoljenog i ranjivog tijela postalo je autonoman problem i tema po sebi u svim izvođačkim umjetnostima. Umjetnost performansa se kretala od apstrakcije, preko dekonstrukcije, do atrakcije. Izvođačke umjetnosti predstavljaju značenja u uvijek u nekom vremenskom protoku, iznova rastvarajući osmišljavajuću snagu uokvirivanja, estetskog vezivanja, koje igrom stalno razara konstrukcije.

Primjer:
1. PETER HALAS-(2006) Nekoliko nedelja pred svoju smrt odlučio je da odleži u otvorenom kovčegu, u jednom muzeju u Budimpešti, želeći da vidi kako izgleda ritual sahrane, viđen s druge strane. Njegovi prijatelji i studenti su bili pozvani da prisustvuju i šalju svoje poruke. Halasovu postelju obišlo je nekoliko stotina ljudi. U tom činu, odigrala se određena samo-dramatizacija fizisa, odnosno po Lemanu, antropofanija.


• KONSTRUKCIJA TIJELA I SOPSTVA:

Izvođači, s kraja 20. i početka 21. vijeka više nisu zaokupljeni granicama između visoke i niske umetnosti. Sve više se pojavljuju primjeri integracije performansa u popularnu kulturu (modne fotografije i muzički video spotovi koji imitiraju performans).
DŽUDIT BATLER: IDENTITET STVARA SAMA OSOBA I OBLIKUJE PREMA SOPSTVENOJ ŽELJI.
Pjevačica Madona je potvrda Deborove teze da su, »medijske zvezde spektakularne predstave živih ljudskih bića«!
BOJANA KUNST se pita, kako govoriti o sopstvu u vremenu i društvu spektakla kada izvođenje postaje osnovni model našeg postojanja i odnosa prema drugima? Upravo zbog toga, umjetnici koji se bave manje-više radikalnim samoizvođenjem (ORLAN) posebno su zanimljivi! ORLAN je napisala neku vrstu teorijsko-umjetničke autobiografije i manifesta, pažljivo birajući naslove za svoje umjetničke radove (Operacijska opera, Žrtvovanje, Dala sam svoje telo umetnosti, itd…).
Umjetnost performansa nije samo oživjela trenutke, nego je trajno promjenila razmišljanje o umjetnosti i tijelu.

http://www.uu-studije-performansa.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/digg_48.png http://www.uu-studije-performansa.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/reddit_48.png http://www.uu-studije-performansa.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/stumbleupon_48.png http://www.uu-studije-performansa.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/delicious_48.png http://www.uu-studije-performansa.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/furl_48.png http://www.uu-studije-performansa.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/technorati_48.png http://www.uu-studije-performansa.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/google_48.png http://www.uu-studije-performansa.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/myspace_48.png http://www.uu-studije-performansa.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/facebook_48.png http://www.uu-studije-performansa.tkh-generator.net/wp-content/plugins/sociofluid/images/twitter_48.png

Category: Studentski radovi

Tagged:

One Response

  1. jelena trakilovic says:

    Evo jednog zanimljivog linka o zenskom tijelu u performansu.

    http://fiorentinka.bloger.hr/post/body-art–umjetnicki-izraz-ili-egzibicionizam/1734662.aspx

Leave a Reply

You must be logged in to post a comment.

"Uvod u studije performansa" je izborni kurs na prvoj godini doktorskih studija na grupi za Teoriju umetnosti i medija. Koordinatorka kursa je prof. dr Aleksandra Jovićević. Predavači na kursu su dr Aleksandra Jovićević i dr Ana Vujanović. Cilj kursa je upoznavanje sa aktuelnim temama studija izvođenja (performansa), aktiviranje stečenih znanja i njihova praktična primena u radu, stimulacija samostalnog teorijskog rada, kao i podrška kritičkom mišljenju, saradnji i otvorenosti za (samo-)problematizaciju.